Dlaczego dzieci próbują się zabijać?
Polska jest na drugim miejscu w Europie pod względem samobójstw nieletnich. Dlaczego? Czemu coraz więcej nastolatków decyduje się na tak desperacki krok?
W Polsce żyje około 7,5 miliona osób niepełnoletnich. Statystyki wskazują, że od 10 do 20% tej grupy cierpi na szeroko pojęte zaburzenia psychiczne. Obecnie informacja o rozpowszechnieniu zaburzeń emocjonalnych wśród nieletnich w naszym kraju jest niepełna i fragmentaryczna. Nie istnieją poprawne metodologiczne, całościowe badania epidemiologiczne, określające skalę tego problemu. Statystyki są jednak zatrważające, a zawierają wyłącznie dane dotyczące prób samobójczych ze skutkiem śmiertelnym. Nie ma natomiast żadnego rejestru zachowań samobójczych bez skutku śmiertelnego.
Coraz większa skala problemu
Codziennie na całym świecie ponad 1000 osób umiera śmiercią samobójczą. Liczba prób samobójczych jest prawdopodobnie kilkakrotnie większa. W Polsce według danych KGP na przestrzeni 2011–2016 liczba prób samobójczych wzrosła z 248 do 475. Jednocześnie jednak od 7 lat spada skuteczność takich prób. Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę (dawniej Fundacja Dzieci Niczyje) zwraca uwagę na korelację statystyki samobójstw z niewystarczającą opieką psychologiczną w polskich szkołach. Problem dotyczy szczególnie mniejszych miejscowości, gdzie dostęp do psychologów i psychiatrów jest utrudniony.
Raport Najwyższej Izby Kontroli z 2017 roku alarmuje, że w latach 2014–2016 dzieciom w Polsce „nie zapewniono wystarczającej opieki psychologiczno-pedagogicznej”. Dodatkowo od lat kolejne raporty i badania psychologów wskazują na przeładowanie dzieci zajęciami i bodźcami. Brakuje czasu na odpoczynek i przeanalizowanie własnych przeżyć.
Samobójstwo wśród małych dzieci jest zjawiskiem rzadkim. Jeśli chodzi o grupę wiekową od 5 do 14 lat to samobójstwo jest na 14 miejscu, jeśli chodzi o przyczyny śmierci. Skłonności samobójcze przejawiają te bardziej impulsywne i nadaktywne dzieci, nieokazujące bólu i cierpienia w przypadku krzywdy oraz takie, których rodzice stosują przemoc lub lekceważą je. Wśród osób w wieku 15–24 lat samobójstwo jest już na trzecim miejscu wśród przyczyn śmierci, a liczba samobójców stale rośnie – w ciągu ostatnich trzydziestu lat potroiła się!
Prof. Brunon Hołyst, wybitny polski znawca problematyki samobójstw twierdzi, że główny powód zachowań suicydalnych to zwątpienie w sens własnego życia oraz niskie poczucie własnej wartości, które prowadzą do uświadomienia sobie pustki egzystencjalnej oraz poczucia bezsensu istnienia.
Samobójstwa dzieci i młodzieży różnią się znacznie od samobójstwa osoby dorosłej. Mogą mieć podłoże romantyczne i idealistyczne lub być efektem impulsu, porywu gniewu, lub/i irytacji. Autoagresywne zachowania mogą być wynikiem chęci zemsty.
Często nastolatek podejmuje próbę samobójczą po to, aby zwrócić uwagę na swoje problemy i cierpienie. Młody człowiek w okresie adolescencji przeżywa trudne chwile, wynikające ze specyfiki etapu życia, na którym się znajduje. Staje on bowiem przed wyzwaniem związanym z zakończeniem procesu separacji od rodziny, określenia własnej, szeroko pojmowanej tożsamości, ustalenia własnego systemu wartości i celów życiowych.
Źródeł problemu można szukać już w najmłodszych latach życia. Niedawno Fundacja przeprowadziła badanie na zlecenie WHO i Ministerstwa zdrowia, które pokazuje, że młodzi ludzie, którzy mieli negatywne doświadczenia w dzieciństwie, m.in. doświadczyli przemocy emocjonalnej lub zaniedbania emocjonalnego kilkanaście razy częściej podejmują próby samobójcze lub dokonują samookaleczenia.
Dwie teorie wyjaśniające przyczyny
Pierwsza – model depresyjny, uznawany w teorii tej skłonność do samobójstwa za rodzaj choroby, która powinna być leczona. Druga – stresowy, czyli wskazujący na kontekst społeczny i w nim szuka się wyjaśnienia działań samobójczych.
Wyodrębniono siedem czynników, których występowanie zwiększa prawdopodobieństwo próby samobójczej:
– cechy osobowości,
– obciążenia rodzinne,
– wcześniejsze zachowania samobójcze,
– stresujące wydarzenia,
– czynniki społeczne i kulturowe,
– zaburzenia psychiczne,
– kontakt z zamachem samobójczym innej osoby.
Profesor Brunon Hołyst pracuje nad sposobami zapobiegania zachowaniom samobójczym u dzieci i młodzieży. Zwraca on uwagę przede wszystkim na potrzeby edukacji społecznej, która wśród obywateli wytworzy pozytywne nastawienie do życia, nauczy także sposobów, strategii rozwiązywania problemów, z którymi na co dzień każdy człowiek musi się zmierzyć. W związku z trudną sytuacją polskiej psychiatrii dziecięcej alternatywną propozycją Hołysta jest stworzenia miejsc pomocy, do których osoby w ciężkim stanie emocjonalnym będą mogły się zgłosić. Tam otrzymają radę, pomoc psychologiczną, będą mogły się wygadać i poczuć się ważne i akceptowane. Działania telefonów zaufania, ośrodków pomocy społecznej winny być nastawione na zapobieganie zachowaniom autodestrukcyjnym.
W celu zapobiegania samobójstwom specjalną troską winni być też objęci ludzie zmagający się z poważnymi kłopotami życiowymi takimi jak choroby terminalne, czy żal po bliskim zmarłym.
Autor: Mgr Agnieszka Pawełko
Specjalista pielęgniarstwa psychiatrycznego i pediatrycznego, pedagog, seksuolog.